पद स्वाय्‌गु व फाय्‌गु - वज्राचार्य, वज्रमुनि (Cognition, 2023)
हरेक भाषाय् थःथःगु ब्याकरण दै । भाषा ल्हाइगुयात अनुसन्धान यानाः अप्वयां अप्वः मनूतय्‌सव न्वंवानाच्वंगु भाषाया आधारय् ब्याकरण दय्‌का तै । सामान्यतया मनूतय्सं गथे न्वंवानाच्वंगु खः अथेहे च्वय्गु नं याइ । नेपालभाषा च्वय्गुली छगू हे रुप जुयाच्वंगु मदु । नामपद, विशेषणपद, क्रियापद व क्रियाविशेषणपदय् गुज्वःगु पद ल्वाकाः च्वय्गु, गुज्वःगु पदब्यागलं च्वय्गु धैगुली एकरुपता जुयाच्वंगु मदु । विशेषयानाः क्रियापदय् सहायक क्रिया दैगु इलय् स्वानाच्वय्गु न्ह्यथनागु दु । बचनय् वैगु चिं, विभक्तिया चिं, समस्तखँग्वः थें जाःगु पद स्वानाः च्वयाच्वंगु दु । क्रियां कनीगु अर्थ मेगु जुइबलय् नामपदनाप स्वानाः च्वय्गु न्ह्यथनातःगु दु । क्रिया क्रिया जुइबलय् निगू ज्या क्यनीगु इलय् छगू पूर्वकालिक क्रिया ब्यागलं च्वय्गु न्ह्यथनातःगु दु । दथुया आखः तनाः वनीबलय् स्वानाः च्वय्गु न्ह्यथनागु दु । अथेखःसां मेमेगु पद गुज्वःगु स्वाय्गु व ब्यागलं च्वय्गु धैगुली छगू हे जुयाच्वंगु मदु । च्वय्गुली छगू हे रुप हय्गु थुगु च्वसुया उद्देश्य खः । थुकिया लागि द्वितीयक स्रोतयात बःकयाः स्तरीय प्रयोगात्मक भाषा विज्ञानया सिद्धान्तयात नालाः ब्याख्या याय्गु जुइ । च्वय्बले गथे च्वःसा ब्यावहारिक जुइ धैगु न्ह्यब्वय्गु जूगु दु । थुकिया लागि न्हापायापिन्सं न्ह्यथनातःगु नियमय् छुं तनेगु जूगु दु । नामया खँय् विभक्ति, समास दक्व स्वानाः च्वय्गु । नापनापं प्यगू नाम खँग्वः जूसा निगू निगू स्वाय्गु ब्यावहारिक जुइ । स्वगूतकया नाम खँग्वः स्वानाः च्वय्गु ब्यावहारिक जुइ । नाम नाम स्वाय्बलय् यदि छगू थें जुइक क्यनेबले स्वाय्गु व निगू ब्यागलं क्यनेत फाय्गु ब्यावहारिक जुइ । अज्ञातभूत, संभावना, अब्यय खँग्वः स्वानाः च्वय्गु पाय्छि जुइ ।